مقدمه :
بیان مسئله:یکی از مهمترین وجوه اعجاز قرآن کریم، مسئله «تحدی» یا مبارزهطلبی قرآن با مخالفان و منکران خود است. تحدی در لغت به معنای مبارزهطلبی و معارضه کردن است و در اصطلاح، عبارت است از امر خداوند به مخالفان و منکران وحی قرآن و صدق نبوت حضرت محمد(ص) که اگر طبق ادعای خود، قرآن را مجعول و پیشخودساخته و اساطیر الاولین میدانند، نظیر آن را بیاورند.
قرآن کریم در آیات متعددی، با انواع مختلفی از تحدی، مخالفان خود را به مبارزه طلبیده است. گاهی به کل قرآن، گاهی به ده سوره، گاهی به یک سوره و گاهی به سخنی مانند آن، و حتی به کتابی هدایتبخشتر از تورات و قرآن تحدّی کرده است.
این تنوع در تحدی، نشاندهنده اعتماد کامل قرآن به حقانیت خود و ناتوانی بشر در مقابله با آن است. در مقابل این تحدّی، تاریخ معارضههایی را ثبت کرده است که برخی از مخالفان به مقابله با قرآن برخاستهاند، اما هیچکدام نتوانستهاند حتی یک سوره مانند قرآن بیاورند و سرانجام جز خسارت و فضاحت برای آنان حاصل نشده است.
ضرورت مسئله:
بررسی مسئله تحدی در قرآن کریم، از چند جهت ضروری است. تحدی یکی از مهمترین دلایل بر اعجاز قرآن است که نشان میدهد این کتاب، سخن خداوند است و هیچ انسانی نمیتواند همانند آن را بیاورد. آگاهی از آیات تحدی، باعث افزایش معرفت نسبت به اعجاز قرآن و پاسخ به شبهات مخالفان میشود.
تاریخ معارضهها با قرآن، درسهای بزرگی برای تمام ادوار دارد و نشان میدهد که هر کس به مقابله با قرآن برخاسته، با شکست و رسوایی مواجه شده است. نظریه صرفه نیز که برخی متکلمان مطرح کردهاند، از دو جنبه نظری و عملی باطل است. در عصری که شبهات زیادی درباره قرآن مطرح میشود، تبیین مسئله تحدی، نقش مهمی در دفاع از قرآن و اثبات اعجاز آن خواهد داشت.
اهداف مقاله:
هدف کلی مقاله: تبیین مسئله تحدی در قرآن کریم و بررسی آیات مربوط به مبارزهطلبی قرآن با مخالفان، به عنوان یکی از مهمترین وجوه اعجاز قرآن.
در این مقاله به سؤالات زیر پاسخ داده میشود:
سؤال اول (بخش اول): مفهوم تحدی در لغت و اصطلاح چیست و چه جایگاهی در اثبات اعجاز قرآن دارد؟
سؤال دوم (بخش دوم): نظرات مفسران و دانشمندان علوم قرآنی درباره ترتیب نزول آیات تحدی چیست و چگونه قابل توجیه است؟
سؤال سوم (بخش سوم): دامنه تحدی قرآن تا چه اندازه است و گستردهترین آیه تحدی کدام است؟
سؤال چهارم (بخش چهارم): نظریه صرفه چیست و چه نقدهایی بر آن وارد است؟
سؤال پنجم (بخش پنجم): تاریخ چه معارضههایی را با قرآن ثبت کرده است و سرانجام معارضان چه شد؟
سؤال ششم (بخش ششم): قرآن کریم در چه آیاتی و با چه انواعی از تحدی، مخالفان خود را به مبارزه طلبیده است؟
تحدی در قرآن کریم؛ بررسی اعجاز قرآن از طریق مبارزهطلبی
بخش اول: مفهوم تحدی در قرآن؛ مبارزهطلبی الهی با مخالفان
🔹 مفهوم تحدی در لغت و اصطلاحتحدی، در لغت یعنی مبارزهطلبی و معارضه کردن، و در اصطلاح یک واقعیت تاریخی قرآنی است که عبارت است از امر خداوند به مخالفان و منکران وحی قرآن و صدق نبوت حضرت محمد(ص) که اگر طبق ادعای خود، قرآن را مجعول و پیش خود ساخته و اساطیر الاولین میدانند، نظیر آن را بیاورند. (۱)
این مبارزهطلبی الهی، یکی از مهمترین وجوه اعجاز قرآن است که نشان میدهد این کتاب، نه تنها از سوی بشر ساخته نشده، بلکه به گونهای است که هیچ انسانی نمیتواند همانند آن را بیاورد. تحدی، در واقع چالشی است که قرآن کریم در برابر همه مخالفان و منکران خود قرار داده است و از آنان میخواهد تا اگر توانایی دارند، همانند این کتاب را پدید آورند.
این چالش الهی، نه تنها در عصر نزول، بلکه برای همه اعصار و قرون تا روز قیامت باقی است و هیچ کس نتوانسته است و نخواهد توانست به این مبارزهطلبی پاسخ دهد. این خود، یکی از مهمترین دلایل بر اعجاز و جاودانگی قرآن کریم است.
🔹 فلسفه مبارزهطلبی قرآن با مخالفان
قرآن کریم با مبارزهطلبی با مخالفان، در حقیقت آنان را به میدان عقل و منطق فرا میخواند و از آنان میخواهد که ادعای خود را با دلیل و برهان ثابت کنند. این روش، نشاندهنده اعتماد کامل قرآن به حقانیت خود و ناتوانی مخالفان در مقابله با آن است.
اگر قرآن کتابی ساختگی و از سوی بشر بود، قطعاً انسانهای دیگر نیز میتوانستند همانند آن را بیاورند. اما وقتی که قرآن از همه مخالفان خود میخواهد که نظیر آن را بیاورند و هیچ کس نمیتواند، این خود بهترین دلیل بر این است که قرآن از سوی خداوند نازل شده است.
این مبارزهطلبی، علاوه بر جنبه اثبات اعجاز، جنبه تربیتی و ارشادی نیز دارد. قرآن با این روش، به انسانها میآموزد که در مسائل اعتقادی و فکری، نباید به تقلید کورکورانه اکتفا کنند، بلکه باید با تحقیق و تدبر، حق را از باطل تشخیص دهند.
🔹 نقش تحدی در شناخت منبع وحیانی قرآن
تحدی، یکی از مهمترین راههای شناخت منبع وحیانی قرآن است. وقتی که قرآن از همه انسانها میخواهد که همانند آن را بیاورند و هیچ کس توانایی این کار را ندارد، این نشان میدهد که قرآن از منبعی فراتر از توانایی بشری سرچشمه گرفته است.
این چالش الهی، در طول تاریخ، بارها توسط مخالفان قرآن مورد آزمون قرار گرفته است، اما هیچ کس نتوانسته است به این مبارزهطلبی پاسخ دهد. حتی کسانی که با قرآن معارضه کردند، نتوانستند چیزی بیاورند که قابل قیاس با قرآن باشد و سرانجام گرفتار خسارت و فضاحت شدند.
بنابراین، تحدی یکی از مهمترین دلایل بر اعجاز قرآن است که نشان میدهد این کتاب، سخن خداوند است و هیچ انسانی نمیتواند همانند آن را بیاورد. این حقیقت، برای هر انسان منصف و خردمندی که با قرآن آشنا شود، کاملاً روشن و آشکار است.
🔹 از قرآن و تاریخ یاد گرفتم
۱. تحدی، یکی از مهمترین وجوه اعجاز قرآن است که نشان میدهد این کتاب از سوی خداوند نازل شده و هیچ انسانی توانایی آوردن همانند آن را ندارد. این مبارزهطلبی الهی، چالشی است که قرآن در برابر همه مخالفان خود قرار داده است.
۲. فلسفه تحدی، فراخوانی مخالفان به میدان عقل و منطق است تا ادعای خود را با دلیل و برهان ثابت کنند و ناتوانی آنان در پاسخ به این چالش، بهترین دلیل بر حقانیت قرآن است.
۳. تحدی، علاوه بر جنبه اثبات اعجاز، جنبه تربیتی نیز دارد و به انسانها میآموزد که نباید به تقلید کورکورانه اکتفا کنند، بلکه باید با تحقیق و تدبر، حق را از باطل تشخیص دهند.
۴. تاریخ نشان داده است که هیچ کس نتوانسته است به مبارزهطلبی قرآن پاسخ دهد و این خود، یکی از مهمترین دلایل بر جاودانگی و اعجاز قرآن کریم است.
۵. تحدی، راهی برای شناخت منبع وحیانی قرآن است و نشان میدهد که این کتاب از منبعی فراتر از توانایی بشری سرچشمه گرفته است.
بخش دوم: بررسی نظرات مفسران درباره ترتیب تحدی
🔹 قول مشهور مفسران درباره ترتیب نزول آیات تحدیقول مشهور بین مفسران و دانشمندان علوم قرآنی آن است که سوره یونس که مشتمل بر آیات تحدی به یک سوره است، قبل از سوره هود که مشتمل بر آیات تحدی به ده سوره میباشد، نازل شده است. (۲)
این دیدگاه، پیشفرض رایج درباره ترتیب تحدی از اشد به اخف (ابتدا یک سوره، سپس ده سوره، سپس یک سوره مانند آن) را با تردید مواجه میسازد. زیرا بر اساس این قول، اولین آیه تحدی، چالش به یک سوره است و سپس در سوره هود، چالش به ده سوره مطرح شده است. این ترتیب، با پاسخ رایج که تحدی از دشوار به آسان صورت گرفته است، همخوانی ندارد.
به این دلیل، پیشفرض یاد شده مورد تردید قرار گرفته و پاسخ یاد شده را دچار تزلزل ساخته است. این نکته مفسران را بر آن داشته است که تبیین و توجیههای دیگری را به میان کشند و یا دفاعی ویژه از پیشفرض یاد شده به عمل آورند.
🔹 معنای جنسی «قرآن» و عدم تحدی به کل قرآن
گرچه اکثر قریب به اتفاق مفسران و دانشمندان علوم قرآنی مفاد آیات تحدی به مثل قرآن را به کل قرآن دانستهاند، ولی این احتمال که مقصود از قرآن در این آیات معنای جنسی باشد و درصدد بیان مقدار معجزه قرآن نباشد، به صورت جدّی مطرح است. (۳)
«معنای جنسی قرآن» به این معناست که واژه «قرآن» در آیات تحدی، گاهی به کل این کتاب آسمانی اشاره دارد و گاهی به بخشی از آن (مانند یک سوره). به عبارت سادهتر، هرگاه در قرآن از واژه «قرآن» استفاده میشود، همیشه منظور کل کتاب نیست، بلکه گاهی منظور همانند آن از هر جهت، خواه یک سوره باشد یا چند سوره.
زیرا قرآن از ماده قرائت است و قرائت و تلاوت، هم بر کل قرآن صادق است و هم بر جزء آن. علاوه بر آن، هنگام نزول این آیات، تمام سورههای قرآن نازل نشده بود. بنابراین نمیتوان تحدی در این آیات را تحدی به کل قرآن دانست. در این صورت بحث از «ترتیب تحدی» در این مورد رنگ میبازد.
این دیدگاه، نشان میدهد که تحدی در آیات، لزوماً به معنای چالش با کل قرآن نیست، بلکه میتواند به معنای آوردن سخنی همانند قرآن در هر اندازه و هر بخش باشد. از این رو، ترتیب نزول آیات تحدی، نه تنها مشکلی ایجاد نمیکند، بلکه میتواند با این نگاه جنسی به «قرآن» توجیه شود.
🔹 تبیین جدید از ترتیب تحدی با فرض پذیرش قول مشهور
با فرض پذیرش قول مشهور مفسران، میتوان گفت آیات تحدّی در مرحله اوّل از بشر میخواهد که اگر در خدایی بودن قرآن تردید دارد، کتابی همانند قرآن که دارای همهی امتیازات قرآن باشد، بیاورند. (۴)
و پس از آن که عجزشان ثابت شد، تخفیف داده میفرماید: یک سوره که از هر جهت شبیه سور قرآنی باشد و همه امتیازات یکی از سور قرآن را دربرداشته باشد بیاورند.
و پس از آن که از چنین امری نیز عاجز شدند، تخفیف داده از ایشان میخواهد که ده سوره بسازند که هر کدام دارای یکی از جهات اعجاز قرآن باشد، بطوری که مجموع آن ده سوره بتواند ویژگیهای یک سوره قرآن را دارا باشد.
بدیهی است که ساختن یک سوره که از هر نظر شبیه یک سوره قرآن باشد، مشکلتر از فراهم آوردن چند سوره است که هر یک در یک جهت شبیه قرآن باشد. پس تحدی از اشد به اخف صورت گرفته و معقول است.
به بیان سادهتر، اگر کسی بخواهد یک سوره کامل بیاورد که از همه جهات (فصاحت، بلاغت، محتوا، هماهنگی، اخبار غیبی و...) شبیه یک سوره قرآن باشد، این کار بسیار دشوار است.
اما اگر از او خواسته شود ده سوره بیاورد که هر کدام فقط در یک جهت (مثلاً یکی در فصاحت، دیگری در محتوا، دیگری در هماهنگی) شبیه قرآن باشد، این کار آسانتر است. بنابراین، قرآن ابتدا دشوارترین کار را (یک سوره کامل) خواسته و سپس به تدریج آسانتر کرده است.
🔹 انواع دیگر تحدی در قرآن
در دستهای دیگر از آیات قرآن، تحدی به صورت خاص مطرح شده است که تنها به عناوین موضوعات اشاره میکنیم: (۵)
۱. تحدی به آورندهی قرآن: یعنی از مخالفان خواسته شده که اگر قرآن را ساختهی بشر میدانند، فردی مانند پیامبر(ص) که درس نخوانده و امّی است را بیاورند و چنین کتابی را بسازد. این نشان میدهد که قرآن از منبعی فراتر از توانایی یک انسان عادی سرچشمه گرفته است.
۲. تحدی به فصاحت و بلاغت: قرآن از مخالفان میخواهد که سخنی با همان فصاحت، زیبایی و شیوایی قرآن بیاورند. در حالی که عربهای فصیح و بلیغ آن زمان، که در ادبیات سرآمد بودند، نتوانستند حتی یک سوره مانند آن بیاورند.
۳. تحدی به هماهنگی و عدم اختلاف: قرآن چالش میکند که اگر از سوی غیر خداست، در آن اختلاف و تناقض فراوانی وجود خواهد داشت، اما در قرآن هیچ گونه اختلاف و ناهماهنگی دیده نمیشود.
۴. تحدی به خبرهای غیبی: قرآن از مخالفان میخواهد که اخبار غیبی و پیشگوییهای دقیقی مانند آنچه در قرآن درباره تاریخ، آینده و جهان هستی آمده است، ارائه دهند.
این چهار نوع تحدی، هر کدام از زوایای مختلف، اعجاز قرآن را به اثبات میرسانند و نشان میدهند که قرآن از هر جهت، بینظیر و معجزه است.
🔹 از قرآن و علوم قرآنی یاد گرفتم
۱. قول مشهور مفسران، سوره یونس را مقدم بر سوره هود دانسته و این نشان میدهد که اولین آیه تحدی به یک سوره بوده است، نه به کل قرآن. این ترتیب، پاسخ رایج را با تردید مواجه کرده است.
۲. «معنای جنسی قرآن» یعنی واژه قرآن در آیات تحدی، گاهی به کل کتاب و گاهی به بخشی از آن اشاره دارد. این نکته مهم است که هنگام نزول آیات تحدی، تمام قرآن نازل نشده بود، پس نمیتوانست منظور «کل قرآن» باشد.
۳. با فرض پذیرش قول مشهور، تحدی از اشد به اخف به این صورت تبیین میشود: ابتدا یک سوره کامل (که دشوارترین است)، سپس ده سوره (که هر کدام فقط یک ویژگی دارند) و این کاملاً معقول و منطقی است.
۴. ساختن یک سوره کامل با همه ویژگیهای یک سوره قرآن، بسیار دشوارتر از آوردن ده سوره است که هر کدام فقط در یک جهت شبیه قرآن باشد. این نکته کلیدی، شبهه ترتیب نزول را برطرف میکند.
۵. انواع دیگر تحدی مانند تحدی به آورنده، فصاحت، هماهنگی و اخبار غیبی، از زوایای مختلف اعجاز قرآن را به اثبات میرسانند و نشان میدهند که قرآن از هر جهت بینظیر است.
بخش سوم: دامنه تحدی و ابعاد گسترده آن
🔹 گستردهترین تحدی قرآن؛ آیه ۸۸ سوره اسراءگستردهترین تحدی از میان آیات قرآن در آیهی ۸۸ سورهی اسراء انجام گرفته است. خداوند متعال میفرماید:«قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلَى أَنْ یَأْتُوا بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ لَا یَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ کَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِیراً»
بگو: اگر انسانها و پریان (جن و انس) اتفاق کنند که همانند این قرآن را بیاورند، همانند آن را نخواهند آورد هر چند یکدیگر را (در این کار) کمک کنند. (۶)
مخاطب این مبارزهطلبی، جن و انس یعنی همه جهانیانند. از این آیه به خوبی استفاده میشود که ابعاد اعجاز قرآن اختصاص به فصاحت و بلاغت و زبان خاص آن که زبان عربی است نداشته و از جهات مختلف مطرح است؛ و گرنه دعوت به مقابله غیر عرب با یک کتاب عربی بیتناسب است.
این آیه، گستردهترین چالش قرآن است که در آن، همه موجودات عالم (انس و جن) را به مبارزه میطلبد و اعلام میدارد که حتی اگر همه آنان دست به دست هم دهند، نمیتوانند همانند قرآن را بیاورند. این نشان میدهد که قرآن، فراتر از توانایی تمام موجودات عالم است و از منبعی الهی سرچشمه گرفته است.
🔹 همانندآوری به معنای تقلید نیست
لازم به توضیح است که همآوردی خواستن (تحدی) در آن نیست که سخنی همسان و همانند سخن خدا بیاورند به گونهای که در شیوهی بیان و نحوهی تعبیر کاملاً همانند باشد، زیرا این گونه همانندی جز با تقلید امکانپذیر نیست! (۷)
بلکه مقصود از «تحدی» آوردن سخنی است که هم چون قرآن از نظر معنویت دارای جایگاهی ارجمند و والا بوده و در درجهی اعلای بلاغت و فصاحت قرار گرفته باشد؛ سخنی توانا و قدرتمند، رسا و گویا، با محتوایی بلند و متین و استوار باشد.
به عبارت روشنتر، تحدی به معنای این نیست که کسی بیاید و کلماتی شبیه قرآن بسازد و آن را به نام قرآن عرضه کند. این کار، نه تنها تحدّی نیست، بلکه نوعی سرقت ادبی و تقلید محسوب میشود. بلکه منظور این است که کسی بیاید و سخنی بیاورد که از نظر ارزشهای ادبی، محتوایی، معنوی، فصاحت و بلاغت، در سطح قرآن باشد و بتواند جایگاه قرآن را به چالش بکشد.
علمای بیان با معیارهای مشخصی، درجات رفعت و انحطاط هر کلامی را معین ساختهاند و برتری کلامی بر کلام دیگر با همین معیارها مشخص میگردد. در علم «بلاغت» به تفصیل از آن معیارها سخن گفته شده است. به عنوان مثال، فصاحت به معنای روانی و شیوایی کلام، بلاغت به معنای مطابقت کلام با مقتضای حال، و محتوا به معنای عمق و ارزش مطالب ارائه شده، همه از معیارهایی هستند که در ارزیابی یک کلام مورد توجه قرار میگیرند.
قرآن کریم در اوج این معیارها قرار دارد؛ به گونهای که هیچ کلامی نمیتواند به پای آن برسد. عربهای فصیح و بلیغ عصر نزول که در ادبیات سرآمد بودند، با تمام توان خود تلاش کردند تا همانند قرآن را بیاورند، اما نتوانستند و این خود، گواه روشنی بر بینظیری قرآن است.
🔹 تحدی شرط اساسی معجزه
یکی از دلایل اعجاز قرآن کریم «تحدّی» است که دانشمندان علوم قرآن در ضمن مبحث اعجاز به آن پرداختهاند. «تحدی» در لغت از «حدو، حداء و حدی» گرفته شده و به معنی دعوت نمودن دشمن به نبرد و پیروزی بر اوست و همچنین به معانی قصد و آهنگ چیزی کردن، و درخواستی برای رقابت نمودن که هدف از آن به عجز در آوردن طرف مقابل باشد نیز آمده است. (۸)
در اصطلاح، تحدّی عبارتست از این که معجزات انبیاء همیشه همراه با مبارزهطلبی و هماوردی میباشند. پیامبران الهی با انجام امری فوقالعاده و اثبات عجز دیگران، ادعای خود را به اثبات میرسانند، بنابراین هر کاری گرچه فوقالعاده باشد و دیگران از انجام آن عاجز باشند، ولی اگر به همراه تحدّی و مبارزهطلبی نباشد، معجزه نامیده نمیشود.
به عبارت دیگر، تحدّی شرط اساسی در معجزه و اثبات عجز کسانی است که میخواهند با آن مبارزه نمایند. معجزه باید همراه با چالش و مبارزهطلبی باشد تا مشخص شود که آیا دیگران نیز توانایی انجام آن را دارند یا نه. اگر کسی کاری خارقالعاده انجام دهد، اما از دیگران نخواهد که همانند آن را بیاورند، این کار معجزه محسوب نمیشود، بلکه ممکن است یک رویداد غیرعادی یا کرامت باشد.
یکی از تفاوتهای بین معجزه و سحر ساحران نیز همین تحدّی است. ساحران دست به تحدّی نمیزنند چون از اینکه دیگری بتواند یا نتواند مانند سحر آنان یا حتی فراتر از آن را بیاورد، اطمینان ندارند. آنان میدانند که سحرشان، یک هنر اکتسابی است و دیگران نیز ممکن است آن را بیاموزند و مانند آن را بیاورند، به همین دلیل هرگز به مبارزهطلبی روی نمیآورند.
اما پیامبران الهی، با اطمینان کامل به اینکه کارشان از سوی خداوند است و هیچ کس توانایی انجام آن را ندارد، به مبارزهطلبی میپردازند و از مخالفان میخواهند که اگر توانایی دارند، همانند آن را بیاورند. این اطمینان، نشاندهنده تفاوت بنیادین معجزه با سایر پدیدههای خارقالعاده است.
قرآن کریم نیز به عنوان بزرگترین معجزه پیامبر اسلام(ص)، با تحدّی و مبارزهطلبی، همه جهانیان را به چالش کشیده است. این چالش الهی، تا امروز ادامه دارد و هیچ کس نتوانسته است به آن پاسخ دهد. همین ناتوانی، بهترین دلیل بر این است که قرآن، کلام خداوند است و نه ساخته بشر.
🔹 از قرآن و تاریخ یاد گرفتم
۱. گستردهترین تحدی قرآن در آیه ۸۸ سوره اسراء، همه جهانیان (جن و انس) را به مبارزه میطلبد و نشان میدهد که اعجاز قرآن فقط در فصاحت و بلاغت عربی نیست، بلکه از جهات مختلف است. اگر اعجاز قرآن فقط در زبان عربی بود، غیر عربها نمیتوانستند آن را درک کنند، در حالی که قرآن همه جهانیان را به چالش کشیده است.
۲. تحدّی به معنای تقلید صرف از سبک قرآن نیست، بلکه منظور آوردن سخنی است که از نظر معنویت، بلاغت، فصاحت و محتوا در بالاترین درجه باشد. این کار، بسیار فراتر از تقلید لفظی است و نیازمند خلاقیت و توانایی فوقبشری است.
۳. علمای بلاغت با معیارهای مشخصی مانند فصاحت، بلاغت و محتوا، درجات کلام را تعیین میکنند و قرآن در همه این معیارها در اوج قرار دارد و هیچ کلامی به پای آن نمیرسد.
۴. تحدّی شرط اساسی معجزه است و تفاوت معجزه با سحر نیز در همین است که معجزه همراه با مبارزهطلبی و چالش است، در حالی که ساحران هرگز به مبارزهطلبی روی نمیآورند.
۵. تحدّی قرآن، تا امروز ادامه دارد و هیچ کس نتوانسته است به آن پاسخ دهد و این خود، یکی از مهمترین دلایل بر اعجاز و جاودانگی قرآن کریم است.
بخش چهارم: معارضه با آیات تحدی؛ نظریه صرفه و نمونههای تاریخی
تعریف نظریه صرفه«صرفه» در لغت به معنای بازگرداندن و منصرف کردن است. در اصطلاح علوم قرآنی، نظریه صرفه این است که خداوند همت و اراده مدعیان را برای پاسخگویی به قرآن و آوردن نظیر آن سست میکند و آنان را از این کار بازمیدارد و نظرشان را از معارضه با قرآن «صرف» میکند، یعنی برمیگرداند.
به عبارت دیگر، طرفداران این نظریه معتقدند که اگر خداوند اراده مخالفان را سست نمیکرد و آنان را از معارضه با قرآن باز نمیداشت، شاید برخی از آنان میتوانستند همانند قرآن را بیاورند. این نظریه، نخستین بار توسط «نظام» از متکلمان معتزله مطرح شد و سپس برخی دیگر از متکلمان آن را پذیرفتند.
این نظریه، در واقع توجیهی برای ناتوانی مخالفان از آوردن همانند قرآن است. به این معنا که مخالفان، نه به خاطر ناتوانی ذاتی خود، بلکه به خاطر اراده الهی که آنان را از این کار بازداشته، نتوانستهاند به تحدّی قرآن پاسخ دهند.
🔹 نظریه صرفه؛ توجیهی نادرست برای ناتوانی مخالفان
برخی از متکلمان مسلمان قائل به این هستند که خداوند همت و ارادهی مدعیان را برای پاسخ گویی به قرآن و آوردن نظیر آن سست میکند و نظر آنان را از این کار «صرف» میکند یعنی برمیگرداند. به این نظریه «صرفه» گفتهاند. (۹)
طبق این نظریه، مخالفان قرآن به دلیل اینکه خداوند اراده آنان را سست کرده، نتوانستهاند به تحدی قرآن پاسخ دهند. به عبارت دیگر، آنان ادعا میکنند که اگر خداوند مانع نمیشد، شاید کسانی میتوانستند همانند قرآن را بیاورند.
قول به صرفه نه تنها از دو جنبهی نظری خدشه پذیر است بلکه از حیث عملی نیز بطلانش ثابت شده است. زیرا تاریخ برخی از معارضهها را با قرآن ثبت نموده است که البته مایهی عبرت و شگفتی است.
🔹 نقد نظریه صرفه از دو جنبه نظری و عملی
نظریه صرفه از دو جنبه نظری مورد نقد است: اولاً، این نظریه با عدالت الهی سازگاری ندارد، زیرا خداوند با سست کردن اراده مخالفان، آنان را از مواجهه با حق بازداشته و این با اصل اختیار و تکلیف در تضاد است. ثانیاً، اگر خداوند اراده مخالفان را سست کرده باشد، دیگر تحدی قرآن یک آزمون واقعی نخواهد بود و ارزش اثباتی خود را از دست میدهد. (۱۰)
از حیث عملی نیز تاریخ نشان داده است که در مقابل تحدّی، معارضه صورت گرفته است، امّا سرانجام جز خسارت و فضاحت برای معارضه کنندگان حاصل نشده است. این معارضهها، به جای اثبات توانایی مخالفان، نشان داد که آنان حتی از آوردن یک جمله مانند قرآن نیز عاجز هستند.
🔹 معارضه مسیلمه کذاب با سوره فیل
مسیلمه کذاب که ادعای نبوت و پیامبری داشت در مقابل سورهی «فیل» این جملات را ساخته است: «اَلْفِیلُ، مَا الْفِیلُ، وَ مَا أَدْرَاکَ مَا الْفِیلُ، لَهُ ذَنَبٌ وَ بِیلٌ وَ خُرْطُومٌ طَوِیلٌ...» (۱۱) فیل، چیست فیل، و چه فهمیدی که فیل چیست؟ او را دُمی دراز و خرطومی طویل است...
این جملات ساخته شده، به هیچ وجه قابل قیاس با سوره فیل نیست. سوره فیل با عباراتی کوتاه، پرمعنا و تأثیرگذار، سرنوشت اصحاب فیل را به تصویر کشیده است، در حالی که جملات مسیلمه، سطحی، بیمحتوا و کودکانه است. این معارضه، نه تنها به نفع مسیلمه تمام نشد، بلکه باعث رسوایی و فضاحت او گردید و نشان داد که او حتی از سادهترین مفاهیم قرآنی نیز درک درستی ندارد.
🔹 معارضه نویسندگان مسیحی با سوره حمد و کوثر
یکی از نویسندگان مسیحی که مدعی معارضه با قرآن است در مقابل سوره «حمد» با اقتباسی که از خود سوره داشته است، سوره خودساختهای عرضه نموده است:
«اَلْحَمْدُ لِلرَّحْمَنِ، رَبِّ الْأَکْوَانِ، الْمَلِکِ الدَّیَّانِ، لَکَ الْعِبَادَةُ وَ بِکَ الْمُسْتَعَانُ، اِهْدِنَا صِرَاطَ الْإِیمَانِ» سپاس و ستایش خدای رحمان، پروردگار جهانها، پادشاه روز جزا، عبادت برای تو و یاری از تو، ما را به راه ایمان هدایت فرما. (۱۲)
و در مقابل سوره کوثر گفته است:«إِنَا أَعْطَیْنَاکَ الْجَوَاهِرَ، فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَ جَاهِرْ، وَ لَا تَعْتَمِدْ قَوْلَ سَاحِرْ» (۱۳) ما به تو گوهرها عطا کردیم، پس برای پروردگارت نماز بخوان و آشکارا اعلام کن و به گفتار ساحر اعتماد مکن.
این فرد با تقلید کامل از نظم و ترکیب آیات قرآنی و تغییر برخی از الفاظ آن چنین تلقین میکند که با قرآن معارضه نموده است. اما این کار، نه تنها معارضه نیست، بلکه نوعی سرقت ادبی و تقلید ناقص است که ارزش ادبی و معنوی ندارد. او همین بافتههایش را نیز از مسیلمه کذاب به سرقت برده است.
مسیلمه در برابر سورهی کوثر گفته است:«إِنَا أَعْطَیْنَاکَ الْجَمَاهِرَ، فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَ هَاجِرْ، وَ إِنَّ مُبْغِضَکَ رَجُلٌ کَافِرْ» (۱۳)ما به تو جماهر (گنجها) عطا کردیم، پس برای پروردگارت نماز بخوان و هجرت کن و همانا دشمن تو مردی کافر است.
🔹 عبرت از معارضههای تاریخی
نمونههای دیگری نیز از معارضههای واهی و بیاساس وجود دارد که برای همیشه به بایگانی تاریخ سپرده شدهاند. این معارضهها، هر چند نشان میدهند که برخی از مخالفان به مقابله با قرآن برخاستهاند، اما هیچ کدام نتوانستهاند حتی یک جمله مانند قرآن بیاورند. (۱۴)
این معارضهها، به جای اثبات توانایی بشر در آوردن همانند قرآن، نشان داد که قرآن از چنان جایگاه والایی برخوردار است که هیچ انسانی نمیتواند به آن نزدیک شود. بنابراین، تحدی قرآن، یک واقعیت تاریخی است که ناتوانی بشر در آوردن همانند آن را به روشنی به اثبات رسانده است.
🔹 از قرآن و تاریخ یاد گرفتم
۱. نظریه صرفه که ادعا میکند خداوند اراده مخالفان را برای پاسخ به تحدی سست کرده، از دو جنبه نظری و عملی باطل است. این نظریه با عدالت الهی و اصل اختیار انسانها سازگاری ندارد.
۲. تاریخ نشان داده است که معارضه با قرآن صورت گرفته است، اما هیچ کدام از معارضان نتوانستهاند به هدف خود برسند و سرانجام جز رسوایی و فضاحت برای آنان حاصل نشده است.
۳. مسیلمه کذاب، با جملات ساده و کودکانه خود در مقابل سوره فیل، نشان داد که حتی از درک مفاهیم قرآنی نیز عاجز است و این معارضه، رسوایی او را به همراه داشت.
۴. نویسندگان مسیحی نیز با تقلید ناقص از سورههای حمد و کوثر، نتوانستند چیزی فراتر از سرقت ادبی ارائه دهند و این نشان داد که قرآن از چنان جایگاه والایی برخوردار است که تقلید از آن نیز ممکن نیست.
۵. معارضههای تاریخی، به جای اثبات توانایی بشر، نشان داد که قرآن معجزهای الهی است و هیچ کس نمیتواند همانند آن را بیاورد و این خود، بهترین دلیل بر اعجاز و جاودانگی قرآن کریم است.
بخش پنجم: هماورد نمایان؛ تلاشهای تاریخی برای معارضه با قرآن
🔹 تحدی و هماوردخواهی؛ واقعیتی تاریخیتحدی و هماوردخواهی قرآن از مسلّماتى است که افزون بر قرآن، در تاریخ نیز به تواتر گزارش شده است. همانگونه که تردیدى نیست که با وجود جمع بودن همه زمینههاى تحدى، مانند تحدى صریح، دعوت پیامبر به مفاهیم جدیدى که با فرهنگ اعراب ناسازگار بود، تعصب عربى که همه همت خود را در شکست این پدیده به کار گرفته بود، آنان نتوانستند با قرآن هماوردى کنند. (۱۵)
زیرا اگر با قرآن هماوردى درخورى شده بود، به یقین در تاریخ بازگو مىشد. اما آنچه در معارضه با قرآن نقل شده است، سخنانى بىارزش و ناچیز است که هرگز توان هماوردى با آن را ندارد و این خود، بهترین گواه بر عجز بشر در برابر قرآن است.
🔹 نضر بن حارث؛ نخستین هماورد با قرآن
براى نخستین بار، نضر بن حارث، دشمن سرسخت پیامبر(ص)، با نقل داستانهای رستم و اسفندیار ادعاى هماوردى با قرآن کرد. طبق برخى روایات شأن نزول، آیه شریفه سوره انفال، آیه ۳۱ ناظر به وى است:
«وَ إِذَا تُتْلَى عَلَیْهِمْ آیَاتُنَا قَالُوا قَدْ سَمِعْنَا لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِیرُ الْأَوَّلِینَ» (۱۶)و هنگامی که آیات ما بر آنان خوانده شود، گویند: شنیدیم، اگر بخواهیم ما نیز همانند این را خواهیم گفت، این جز افسانههای پیشینیان نیست.
نضر بن حارث، با آوردن داستانهای کهن ایرانی، ادعا کرد که میتواند همانند قرآن را بیاورد، اما سخنان او هیچگاه نتوانست با قرآن هماوردی کند و این ادعا، جز رسوایی برای او به همراه نداشت.
🔹 هذیل یعفور و معارضه با سوره اخلاص
به گزارش اصمعى، هذیل یعفور نیز جملاتى را در معارضه با سوره اخلاص آورد. سوره اخلاص که با عبارت «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» آغاز میشود، یکی از مهمترین سورههای قرآن در زمینه توحید است که هیچ کس نتوانسته است همانند آن را بیاورد. (۱۷)
هذیل یعفور با تلاش برای آوردن جملاتی مشابه، نتوانست از عهده این کار برآید و سخنانش در حد تقلیدی ناقص و بیارزش باقی ماند که هیچگاه قابل قیاس با سوره اخلاص نبود. این معارضه، نیز چون سایر معارضهها، به شکست انجامید.
🔹 مسیلمه کذاب و جملات رکیک
از مسیلمه نیز جملاتى رکیک در معارضه با قرآن نقل شده است که نشان از سطح پایین فکری و ادبی او دارد. گفته شده که عمرو بن عاص، بعد از شنیدن برخی از این سورههای ساختگی به او گفت: «من و خودت میدانیم که دروغگویی». (۱۸)
این جمله عمرو بن عاص، نشان میدهد که حتی دشمنان سرسخت اسلام نیز به ناتوانی مسیلمه در آوردن همانند قرآن اذعان داشتند و میدانستند که سخنان او، چیزی جز دروغ و افترا نیست.
🔹 عبدالله بن مقفع؛ انصراف از هماوردی
گفته شده: عبدالله بن مقفع نیز درصدد هماوردى با قرآن برآمد؛ ولى پس از مدتى منصرف شد و همه آنچه را گرد آورده بود نابود کرد. (۱۹)
باقلانى و ابن قیم آوردهاند که وقتى او به آیه سوره هود، آیه ۴۴ رسید، به ناتوانى بشر درآوردن مثل آن اعتراف کرد و از این کار منصرف شد:
«وَ قِیلَ یَا أَرْضُ ابْلَعِی مَاءَکِ وَ یَا سَمَاءُ أَقْلِعِی وَ غِیضَ الْمَاءُ وَ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ اسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِیِّ وَ قِیلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِینَ» (۲۰)
و گفته شد: ای زمین! آب خود را فرو ببر و ای آسمان! (از باران) بازایست و آب فروکش کرد و کار به پایان رسید و (کشتی) بر (کوه) جودی آرام گرفت و گفته شد: دوری باد بر قوم ستمگر!
عبدالله بن مقفع با شنیدن این آیه، به عجز خود در آوردن همانند آن اعتراف کرد و همه تلاشهای خود را نابود ساخت. این اعتراف، نشاندهنده عظمت و بینظیری قرآن است که حتی مخالفان را به اعتراف به ناتوانی خود وامیدارد.
🔹 سایر هماوردخواهان
ابنابی العوجاء، ابوشاکر دیصانى و عبدالملک بصرى نیز براى هماوردى با قرآن تلاش کردند ولى سرانجام به عجز خویش اعتراف کردند. (۲۱)
این افراد، هر کدام با انگیزههای مختلف، سعی کردند تا همانند قرآن را بیاورند، اما همگی ناتوان ماندند و در نهایت، به عجز خود اعتراف کردند. این اعترافات، نشاندهنده آن است که قرآن، فراتر از توانایی بشری است و هیچ کس نمیتواند همانند آن را بیاورد.
تاریخ، این معارضهها را به عنوان شاهد زندهای بر عجز بشر در برابر قرآن ثبت کرده است. همه کسانی که به مقابله با قرآن برخاستند، سرانجام با شکست و رسوایی مواجه شدند و نتوانستند حتی یک جمله مانند قرآن بیاورند.
🔹 از قرآن و تاریخ یاد گرفتم
۱. تحدّی و هماوردخواهی قرآن، یک واقعیت تاریخی مسلم است که هم در قرآن و هم در تاریخ ثبت شده است و هیچ کس نتوانسته است به آن پاسخ دهد.
۲. نخستین هماورد با قرآن، نضر بن حارث بود که با داستانهای رستم و اسفندیار ادعای هماوردی کرد، اما قرآن با آیه شریفه «لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا» به او پاسخ داد و نشان داد که ادعای او بیارزش است.
۳. هذیل یعفور با سوره اخلاص، مسیلمه کذاب با جملات رکیک، و عبدالله بن مقفع با تلاش نافرجام خود، همگی نتوانستند به تحدّی قرآن پاسخ دهند و برخی از آنان مانند عبدالله بن مقفع، به ناتوانی خود اعتراف کردند.
۴. عمرو بن عاص، که خود از دشمنان سرسخت اسلام بود، به مسیلمه کذاب گفت که میداند دروغ میگوید. این نشان میدهد که حتی دشمنان اسلام نیز به عجز معارضان در برابر قرآن اذعان داشتند.
۵. تاریخ معارضهها، گواه روشنی بر این است که قرآن، معجزهای الهی است و هیچ کس، نه در گذشته و نه در آینده، نمیتواند همانند آن را بیاورد و این خود، یکی از مهمترین دلایل بر اعجاز و جاودانگی قرآن کریم است.
ارسال میکنم برای تکمیل بخش آخروواگر نکته ای دارد یا چیزی اشتباه شده است تکمیل کنید::
بخش ششم: انواع تحدی در قرآن کریم (۶ آیه، ۶ عنوان) - تکمیلشده با آیات جدید
🔹 تحدی به کتابی هدایتبخشتر از تورات و قرآن (آیه ۴۹ سوره قصص)خداوند متعال در آیه ۴۹ سوره قصص میفرماید:«قُلْ فَأْتُوا بِکِتَابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدَى مِنْهُمَا أَتَّبِعْهُ إِنْ کُنْتُمْ صَادِقِینَ» (۲۲)
بگو: اگر راست میگویید، کتابی از سوی خدا بیاورید که از این دو (تورات و قرآن) هدایتبخشتر باشد تا از آن پیروی کنم. (۲۲)
نکات مهم این آیه:
- این آیه، چهل و نهمین سوره نازل شده در مکه است
- قرآن از مخالفان میخواهد که کتابی از سوی خدا بیاورند که از تورات و قرآن هدایتبخشتر باشد
- این نوع تحدی، جنبه علمی و هدایتی قرآن را به چالش میکشد
- مخاطب این آیه، یهودیان و مشرکانی هستند که ادعای هدایتگری داشتند
- اگر مخالفان راست میگویند که قرآن از سوی خدا نیست، باید کتابی بهتر از آن ارائه دهند
- ناتوانی از آوردن کتابی بهتر از قرآن، نشاندهنده برتری قرآن بر همه کتابهاست
🔹 تحدی به کل قرآن (آیه ۸۸ سوره اسراء)
خداوند متعال در آیه ۸۸ سوره اسراء میفرماید:«قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلَى أَنْ یَأْتُوا بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ لَا یَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ کَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِیراً» بگو: اگر انسانها و پریان (جن و انس) اتفاق کنند که همانند این قرآن را بیاورند، همانند آن را نخواهند آورد هر چند یکدیگر را (در این کار) کمک کنند. (۲۳)
نکات مهم این آیه:
- دومین آیه تحدی و پنجاهمین سوره نازل شده در مکه است
- گستردهترین و جامعترین آیه تحدی در قرآن است
- مخاطب آن، همه جهانیان (انس و جن) هستند
- حتی با همکاری و کمک یکدیگر نیز قادر به آوردن همانند قرآن نخواهند بود
- اثبات میکند که قرآن از منبعی فراتر از توانایی همه موجودات عالم سرچشمه گرفته است
- ناتوانی جن و انس از آوردن همانند قرآن، بزرگترین دلیل بر اعجاز آن است
🔹 تحدی به یک سوره (آیه ۳۸ سوره یونس)
خداوند متعال در آیه ۳۸ سوره یونس میفرماید:«أَمْ یَقُولُونَ افْتَرَاهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ کُنْتُمْ صَادِقِینَ» (۲۴)آیا آنها میگویند: او قرآن را به دروغ به خدا نسبت داده است؟ بگو: اگر راست میگویید، یک سوره همانند آن بیاورید و غیر از خدا، هر کس را میتوانید (به یاری) طلبید! (۲۴)
نکات مهم این آیه:
- سومین آیه تحدی و سومین سوره نازل شده بعد از سوره اسراء است
- قرآن از مخالفان میخواهد که تنها یک سوره مانند قرآن بیاورند
- این آیه، سادهترین سطح تحدی است که خداوند برای اثبات عجز مخالفان مطرح کرده است
- اگر کسی نتواند حتی یک سوره مانند قرآن بیاورد، پس نمیتواند کل قرآن را بیاورد
- این آیه نشان میدهد که کوچکترین جزء قرآن نیز از چنان جایگاهی برخوردار است که هیچ کس نمیتواند همانند آن را بیاورد
- دعوت از دیگران برای کمک، نشاندهنده این است که این کار، حتی به صورت جمعی نیز ممکن نیست
🔹 تحدی به ده سوره (آیه ۱۳ سوره هود)
خداوند متعال در آیه ۱۳ سوره هود میفرماید:«أَمْ یَقُولُونَ افْتَرَاهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَیَاتٍ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ کُنْتُمْ صَادِقِینَ» (۲۵)
آنها میگویند: او به دروغ این (قرآن) را (به خدا) نسبت داده (و ساختگی است)! بگو: اگر راست میگویید، شما هم ده سوره ساختگی همانند این قرآن بیاورید و تمام کسانی را که میتوانید غیر از خدا (برای این کار) دعوت کنید! (۲۵)
نکات مهم این آیه:
- چهارمین آیه تحدی و چهارمین سوره نازل شده بعد از سوره یونس است
- قرآن از مخالفان میخواهد که ده سوره ساختگی مانند قرآن بیاورند
- واژه «مُفْتَرَیَاتٍ» (ساختگی) در این آیه، پاسخ به ادعای مخالفان است که میگفتند قرآن ساخته پیامبر(ص) است
- اگر مخالفان راست میگویند که قرآن ساختگی است، پس باید بتوانند ده سوره ساختگی مانند آن بیاورند
- دعوت از همه توانمندان غیر از خدا برای کمک به این کار، نشان میدهد که این کار، فراتر از توانایی فردی است
- ناتوانی مخالفان از آوردن ده سوره، عجز آنان را در برابر قرآن اثبات میکند
🔹 تحدی به سخنی مانند قرآن (آیه ۳۳ سوره طور)*
خداوند متعال در آیات ۳۲ و ۳۳ سوره طور میفرماید:«أَمْ تَأْمُرُهُمْ أَحْلَامُهُمْ بِهَذَا أَمْ هُمْ قَوْمٌ طَاغُونَ * أَمْ یَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ بَلْ لَا یُؤْمِنُونَ» آیا خردهایشان آنها را به این (کار) فرمان میدهد، یا آنان گروهی طغیانگرند؟ یا میگویند: آن را (از پیش خود) ساخته است؟ بلکه آنان ایمان نمیآورند. (۲۶)
نکات مهم این آیه:
- پنجمین آیه تحدی و پنجمین سوره نازل شده بعد از سوره هود است
- این آیه، تحدی به آوردن سخنی مانند قرآن است، بدون اینکه به مقدار آن اشاره شود
- مخالفان مدعی بودند که قرآن را پیامبر(ص) از پیش خود ساخته است
- قرآن در پاسخ میفرماید: اگر راست میگویند، سخنی مانند آن بیاورند
- این نوع تحدی، هم کل قرآن و هم بخشی از آن را شامل میشود
- «تَقَوَّلَهُ» یعنی از پیش خود ساخته است، که قرآن این ادعا را به شدت رد میکند
🔹 تحدی به یک سوره در سوره بقره (آیات ۲۳ و ۲۴ سوره بقره)
خداوند متعال در آیات ۲۳ و ۲۴ سوره بقره میفرماید:«وَ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلَى عَبْدِنَا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَ ادْعُوا شُهَدَاءَکُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ کُنْتُمْ صَادِقِینَ * فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِی وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجَارَةُ أُعِدَّتْ لِلْکَافِرِینَ» (۲۷)
و اگر در آنچه بر بنده خود (پیامبر) نازل کردهایم، شک دارید، پس (اگر راست میگویید) یک سوره مانند آن بیاورید و گواهان خود را غیر از خدا فرا خوانید! * پس اگر نتوانستید - که هرگز نخواهید توانست - پس از آتشی بترسید که هیزم آن، مردم و سنگها هستند و برای کافران آماده شده است. (۲۷)
نکات مهم این آیه:
- آخرین آیه تحدی و اولین سوره نازل شده در مدینه است
- ضمیر در «مِثْلِهِ» میتواند به «عَبْدِنَا» (بنده ما) برگردد و به این معنا باشد: از کسی مانند او (پیامبر) سورهای مانند آن بیاورید
- این آیه، «تحدی به آورنده» نیز نامیده میشود
- قرآن با صراحت تأکید میکند که مخالفان هرگز نخواهند توانست (وَلَنْ تَفْعَلُوا)
- این تأکید، پیشگویی قرآن است که خود یکی از معجزات آن به شمار میرود
- «سوره» در این آیه، به سورهای خاص مقید نشده است، بنابراین شامل سورههای کوچک و بزرگ میشود
- عجز از آوردن یک سوره، مجازات آتش الهی را برای مخالفان به همراه دارد
🔹 از قرآن و تاریخ یاد گرفتم
۱. قرآن کریم در شش سوره مختلف (قصص، اسراء، یونس، هود، طور و بقره) با انواع مختلفی از تحدی، مخالفان و منکران خود را به مبارزه طلبیده است و این نشاندهنده اعتماد کامل قرآن به حقانیت خود است.
۲. تحدی به کتابی هدایتبخشتر از تورات و قرآن (سوره قصص)، نشاندهنده برتری قرآن بر همه کتابهای آسمانی است و مخالفان را به چالش میکشد که کتابی بهتر از قرآن ارائه دهند.
۳. تحدی به کل قرآن (سوره اسراء) همه جهانیان را به مبارزه میطلبد و تحدی به ده سوره (سوره هود) و یک سوره (سوره یونس و بقره) سطح تحدی را کاهش داده تا امکان پاسخگویی برای مخالفان فراهمتر باشد.
۴. تحدی به سخنی مانند قرآن (سوره طور) بدون اشاره به مقدار آن، نشان میدهد که حتی یک جمله مانند قرآن نیز از توانایی بشر خارج است.
۵. آیه ۲۴ سوره بقره با تأکید بر «وَلَنْ تَفْعَلُوا» (هرگز نخواهید توانست)، پیشگویی قرآن است که خود از معجزات آن محسوب میشود و تا امروز به حقیقت پیوسته است و نشان میدهد که قرآن از منبع وحیانی سرچشمه گرفته است.
نتیجهگیری:
بر اساس آنچه در شش بخش پیشین تبیین شد، میتوان گفت که تحدی یکی از مهمترین وجوه اعجاز قرآن کریم است که نشان میدهد این کتاب، سخن خداوند است و هیچ انسانی نمیتواند همانند آن را بیاورد. تحدی در لغت به معنای مبارزهطلبی و معارضه است و در اصطلاح، عبارت است از امر خداوند به مخالفان و منکران وحی قرآن که اگر طبق ادعای خود، قرآن را مجعول و پیشخودساخته میدانند، نظیر آن را بیاورند.قرآن کریم در شش سوره مختلف (قصص، اسراء، یونس، هود، طور و بقره) با انواع مختلفی از تحدی، مخالفان خود را به مبارزه طلبیده است: تحدی به کتابی هدایتبخشتر از تورات و قرآن (سوره قصص)، تحدی به کل قرآن (سوره اسراء)، تحدی به یک سوره (سوره یونس)، تحدی به ده سوره (سوره هود)، تحدی به سخنی مانند قرآن (سوره طور) و تحدی به یک سوره در سوره بقره با تأکید بر «وَلَنْ تَفْعَلُوا».
این تنوع در تحدی، نشاندهنده اعتماد کامل قرآن به حقانیت خود و ناتوانی بشر در مقابله با آن است. گستردهترین تحدی، در آیه ۸۸ سوره اسراء است که همه جهانیان (انس و جن) را به مبارزه میطلبد و اثبات میکند که هیچ موجودی توانایی آوردن همانند قرآن را ندارد، حتی با همکاری یکدیگر.
نظریه صرفه که برخی متکلمان مطرح کردهاند، ادعا میکند که خداوند اراده مخالفان را برای پاسخ به تحدی سست کرده است. اما این نظریه از دو جنبه نظری و عملی باطل است. از جنبه نظری، با عدالت الهی و اصل اختیار انسانها سازگاری ندارد و از جنبه عملی، تاریخ معارضههایی را ثبت کرده است که نشان میدهد مخالفان، نه تنها از معارضه بازداشته نشدهاند، بلکه با تمام توان به مقابله با قرآن برخاستهاند.
تاریخ، معارضههای متعددی را با قرآن ثبت کرده است که هر کدام، مایه عبرت و شگفتی است. نضر بن حارث با داستانهای رستم و اسفندیار، هذیل یعفور با سوره اخلاص، مسیلمه کذاب با جملات رکیک، عبدالله بن مقفع که پس از شنیدن آیه ۴۴ سوره هود به عجز خود اعتراف کرد و سایر معارضان، همگی نتوانستند به تحدّی قرآن پاسخ دهند و سرانجام جز خسارت و فضاحت برای آنان حاصل نشد.
آیه ۲۴ سوره بقره با تأکید بر «وَلَنْ تَفْعَلُوا» (هرگز نخواهید توانست)، پیشگویی قرآن است که خود از معجزات آن محسوب میشود و تا امروز به حقیقت پیوسته است. این پیشگویی، نشان میدهد که قرآن از منبع وحیانی سرچشمه گرفته و هیچ کس، نه در گذشته و نه در آینده، نمیتواند همانند آن را بیاورد.
مجموعه آیات تحدی و معارضههای تاریخی، نشاندهنده عظمت و بینظیری قرآن کریم است. قرآن به عنوان بزرگترین معجزه پیامبر اسلام(ص)، با مبارزهطلبی و چالش با مخالفان، اثبات کرده است که سخن خداوند است و هیچ انسانی نمیتواند همانند آن را بیاورد. این حقیقت، برای هر انسان منصف و خردمندی که با قرآن آشنا شود، کاملاً روشن و آشکار است.
در عصری که شبهات زیادی درباره قرآن و اعجاز آن مطرح میشود، تبیین مسئله تحدی و بررسی آیات مربوط به آن، نقش مهمی در دفاع از قرآن و اثبات اعجاز آن خواهد داشت. مؤمنان باید با مطالعه آیات تحدی و تاریخ معارضهها، خود را برای دفاع از قرآن در برابر شبهات مخالفان آماده سازند و از این گنجینه عظیم الهی پاسداری نمایند.
ارجاعات :
(۱) خرمشاهی، بهاءالدین، قرآن پژوهی، تهران، دوستان، چاپ اول، ۱۳۷۷، جلد ۱، صفحه ۴۸۱(۲) زنجانی، ابو عبدالله، تاریخ القرآن، تهران، منظمة الاعلام الاسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۴، صفحه ۵۵-۶۴
(۳) مصباح یزدی، محمدتقی، قرآن شناسی، قم، مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره)، چاپ اول، ۱۳۷۶، صفحه ۱۲۷-۱۳۳
(۴) مصباح یزدی، محمدتقی، قرآن شناسی، قم، مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره)، چاپ اول، ۱۳۷۶، صفحه ۱۲۵-۱۳۳
(۵) مصباح یزدی، محمدتقی، قرآن شناسی، قم، مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره)، چاپ اول، ۱۳۷۶، صفحه ۱۲۵-۱۳۳
(۶) سوره اسراء، آیه ۸۸
(۷) مصباح یزدی، محمدتقی، قرآن شناسی، قم، مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره)، چاپ اول، ۱۳۷۶، صفحه ۱۲۵-۱۳۳
(۸) خرمشاهی، بهاءالدین، قرآن پژوهی، تهران، دوستان، چاپ اول، ۱۳۷۷، جلد ۱، صفحه ۴۸۱
(۹) خرمشاهی، بهاءالدین، قرآن پژوهی، تهران، دوستان، چاپ اول، ۱۳۷۷، جلد ۱، صفحه ۴۸۱
(۱۰) خرمشاهی، بهاءالدین، قرآن پژوهی، تهران، دوستان، چاپ اول، ۱۳۷۷، جلد ۱، صفحه ۴۸۱
(۱۱) طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، جلد ۱، صفحه ۶۸
(۱۲) خویی، ابوالقاسم، البیان فی تفسیر القرآن، جلد ۱، صفحه ۹۴
(۱۳) خویی، ابوالقاسم، البیان فی تفسیر القرآن، جلد ۱، صفحه ۹۴-۹۹
(۱۴) خویی، ابوالقاسم، البیان فی تفسیر القرآن، جلد ۱، صفحه ۹۴-۹۹
(۱۵) الاقتصاد، صفحه ۱۶۸-۱۷۰؛ اعجاز القرآن، قسمت ۲، صفحه ۳؛ شرح الاصول الخمسه، صفحه ۳۹۶-۳۹۷
(۱۶) سوره انفال، آیه ۳۱؛ السیرة النبویه، جلد ۱، صفحه ۱۹۵؛ تفسیر ابن کثیر، جلد ۲، صفحه ۳۱۶؛ البرهان فی علوم قرآن، جلد ۱، صفحه ۲۴۶
(۱۷) اعجاز القرآن، صفحه ۱۱۴
(۱۸) تفسیر ابن کثیر، جلد ۱، صفحه ۶۵؛ البدایة و النهایه، جلد ۵، صفحه ۶۱
(۱۹) اعجاز القرآن، صفحه ۱۱۹
(۲۰) سوره هود، آیه ۴۴؛ اعجاز القرآن، صفحه ۱۱۹
(۲۱) الاحتجاج، جلد ۲، صفحه ۳۰۶-۳۰۷؛ التمهید، جلد ۴، صفحه ۲۴۰-۲۴۱
(۲۲) سوره قصص، آیه ۴۹
(۲۳) سوره اسراء، آیه ۸۸
(۲۴) سوره یونس، آیه ۳۸
(۲۵) سوره هود، آیه ۱۳
(۲۶) سوره طور، آیات ۳۲ و ۳۳
(۲۷) سوره بقره، آیات ۲۳ و ۲۴
نویسنده: قربان منتظمی
منبع: تحریریه راسخون
